Verborgen land

Blij met klei!

Blij met klei! Een meer dan 15.000 jaar oude bodem, bestaande uit een donkergrijze laklaag (vegetatiehorizont) en lichtgrijze inspoelingslaag met kalkconcreties.

Stille vlakten hebben diepe gronden
Stel je voor: je staat op een uitgestrekte vlakte. De laatste restjes gletsjer vechten om ruimte met taaie kleine struiken, de pioniers na de barre ijstijd. Een gure noordenwind waait vanaf de Alpen en smeltwater baant zich vlechtend een weg naar de kust, zand, grind en klei met zich meenemend. Zo zag de wereld er 20.000 jaar geleden uit in de Italiaanse kuststrook rondom Venetië.

De Tagliamento rivier baant zich vlechtend een weg naar de kust.

Het huidige landschap is een saaie vlakte, hier en daar onderbroken door een boerderij. Met een paar koeien erbij zou je je bijna op het Nederlandse platteland wanen. Alleen aan de brandende zon en de nieuwsgierige Italiaanse boeren is te merken dat we in Mediterraans gebied zijn. Het veldwerk 'laaglandgenese' is dit jaar voor de eerste keer in Italië. Maisvelden en graanvlaktes zo ver het oog reikt, dat is weer eens wat anders dan de opgefrommelde bergen van vorig jaar (Toverballen van steen). Maar ooit was ook dit saaie Italiaanse landschap een woest gebied, doorsneden door diepe rivierdalen. Hoe is het zo gekomen: van een vlechtende riviervlakte, via diep ingesneden rivierdalen, naar het platte landbouwgebied van vandaag de dag?

Nu een plat landschap, maar ooit werd deze Italiaanse kuststrook rondom Venetië doorsneden door diep uitgesleten rivierdalen.

Eerst een gaatje voor de parasol
Gewapend met een GPS en een jutezak vol stangen en boorkoppen banen we ons een weg tussen de maisvelden. Aangekomen op de juiste coördinaten, klikt mijn veldwerkmaatje het T-stuk op de boorkop en draait die de grond in. Eerst een gaatje voor de parasol, want er is geen wolkje aan de lucht en de temperaturen in juni bereiken al gauw 35 graden. Onze vrolijk gekleurde strandparasol biedt schaduw en een uit klein radiootje schallen de beste Italiaanse zomerhits. Zodra we het grondwater bereikt hebben, kan de guts erop. Met vereende krachten wordt deze de grond ingeduwd, om zo het verborgen Italiaanse land te ontdekken.

Grondboren, op zoek naar het Italiaanse verborgen land. De kleiige inhoud van de guts

Lijntjes trekken
Per 10 centimeter halen we de grond omhoog en analyseren de inhoud van de boorkop: klei mét schelpjes, klei zonder schelpjes, klei mét plantenresten, klei zonder... Over een lengte van 6 kilometer, halen we zo'n 200 meter klei omhoog. O ja, ook af en toe zand en veen. Nieuwsgierige boeren rijden op hun brommertje voorbij en komen even een praatje maken, natuurlijk nét als je in bikini staat te grondboren vanwege de hitte. Mannen in pak, type maffiabaas, bieden mij en mijn blonde veldwerkmaatje een complete lunch met wijn aan. We houden lange siësta's onder de parasol, uiteraard juist op het moment dat de begeleiding hun wekelijkse voortgangsrondje aan het doen is. Het grondboren zelf is niet erg spannend, maar de verborgen wereld die je ermee blootlegt wél. Daarna is het een kwestie van lijntjes trekken om een dwarsprofiel te maken.

Klei mét of klei zonder? Dwarsprofiel op basis van boringen.

Life is a journey
Stel je nu nog eens die vlechtende riviervlakte van 20.000 jaar geleden voor. De gletsjers in de bergen beginnen te smelten. Grote bergmeren vormen zich waar het sediment in achter blijft, terwijl het water doorstroomt naar zee. Er komt weinig spul meer aan bij de kustvlakte, maar het water neemt onderweg wel nieuw sediment mee. Kortom, de balans is zoek: er komt bijna niks meer in, maar er gaat nog steeds veel uit. Wat in de bergen gebeurt, heeft dus gevolgen voor het laagland bij de kust. Dit is het 'source to sink' principe in een notendop. Het gevolg is erosie en het ontstaan van diepe rivierdalen met 'kliffen' van meer dan 25 meter hoog! Zo'n 12.000 jaar geleden was de kustvlakte bij Venetië een woest landschap...

Bergmeren in de Alpen: grote opvangbakken voor water, maar vooral voor sediment.

De wereld verzuipt.. en Venetië ook
Ondertussen stijgt de zeespiegel snel, overal ter wereld smelten de ijskappen. Zeewater dringt de rivierdalen binnen en overspoelt de laaggelegen kustvlakte. Het is bijna niet voor te stellen, maar toch gebeurt het: laagje voor laagje worden de diepe rivierdalen opgevuld met een dik pakket zeeklei, tot er bijna niks meer van te zien is.

4.000 jaar geleden winnen de rivieren het eindelijk van de nu langzamer stijgende zee. Lagunes vormen zich achter de strandwallen. Bovenop de zeeklei komt een dikke laag rivierklei te liggen. De Romeinen vestigen zich op de zandige grond van de hoger gelegen oeverwallen langs de rivieren en de eerste steen wordt gelegd in Venetië. De mens gaat zich ermee bemoeien: kanalen graven, moerassen droogleggen voor landbouwgrond. Zelf een rivier (de Brenta) wordt verlegd om ervoor te zorgen dat de lagune van Venetië niet dichtslibt. De Duitsers in de bruinkoolmijn (Gewoon een rivier verleggen) deden wat dat betreft niks nieuws met hun riviertje.

Leven langs het water is fijn en door de eeuwen heen handelstechnisch erg voordelig, maar leven mét het water blijkt moeilijker te zijn. Venetië groeit, Venetië daalt. Het eerste in sociaal-economisch opzicht, het tweede in hypsometrisch opzicht (hoogteligging): Venetië zakt door langzame geologische processen, grondwaterwinning en inklinking van de bodem. Tja, en dan krijgen de toeristen bij storm op zee natte voeten op het San Marcoplein.

Venetië. Leven langs het water is fijn, maar erg druk.

Waarom klein, als het ook groot kan?
Gelukkig doen de Italianen er alles aan om te voorkomen dat Venetië straks de nieuwste aanwinst op de 'lijst van verdronken steden' wordt. Groots denken, daar zijn ze goed in. Het schaalmodel van de lagune is allesbehalve bescheiden te noemen. Leuk is het wel, als de waterpomp wordt aangezet.

Groots denken: "schaalmodel" van de complete lagune van Venetië in het onderzoekscentrum van Voltabarozzo.

Alles begint met modder
Het grootste verhaal wordt vastgelegd met de kleinste details. Van een vlechtende riviervlakte, via diepe rivierdalen, naar velden vol mais en granen. Duizenden jaren en ontelbare liters water verder, ontvouwt zich een complexe geschiedenis voor onze ogen. Blootgelegd door verbeeldingskracht en het betere boor-, duw- en trekwerk. Dit hele verhaal komt eigenlijk voort uit een beetje met modder spelen.

© MS